Logo koudekerke.info
voor 600 | 600-1200 | 1200-1650 | 1650-1800 | 1800-1850 | 1850-1900 | 1900-1940 | 1940-1944 | 1944-heden
algemeen
buitenplaatsen
ontwikkeling dorp
infrastructuur
boerderijen
kustzone
wijk 't zand
kustzone Koudekerke 1650-1800
De duinen bij Dishoek te Koudekerke
1. DUINEN BIJ DISHOEK (KOUDEKERKE) IN 2009
In de Tegenwoordige Staat van Zeeland (1751) worden de duinen in de Westwatering, waar Koudekerke deel van uitmaakt, als volgt beschreven: "Van Zoutelande tot Vlissingen heeft men omtrent twee uuren lang, hooge en zwaare Duinen; doch die op sommige plaatsen mede al smal beginnen te worden, en met eenige Paalwerken, zoo Hoofden als Staketten, aan Dishoek en den Vygeeter beginnen voorzien te worden. ... In den jaare 1721 bevondt zig deeze Watering in een zeer slegten staat, door de zware stormen en vloeden van de 1 November, en den 1 en 31 December 1720. Oude en nieuwe Staketten waren etlyke Roeden ver, Landwaards in, over den Dyk geslagen, en aan den Vygeeter was het bykans doorgebroken, zijnde alle de Hoofden zeer beschadigd, en op veele plaatsen de duinen wel drie, vier of meer Roeden agter de Hoofden weggespoeld; zoo dat de Hoofden weder in 't Duin moesten gewerkt en alles hersteld worden, waar toe de eisch ver boven de drie Tonnen Gouds liep."
 
Fragment kaart hattinga ter plaatse van de paalhoofden langs de kust bij Dishoek (Koudekerke)   De dijk, die vanaf Dishoek tot aan Vlissingen liep, was in deze periode al door zand overstuifd en zag er uit als een natuurlijk duin, waar ook zandafslag plaatsvond. Om dit tegen te gaan, werden de duinen beschermd door rijen paalhoofden, welke veelal genoemd werden naar hun locatie of een persoon. Op de Roman-Vissscher kaart uit 1655 en die van de gebroeders Hattinga uit 1750, staan enkele van deze paalhoofden aangegeven en staan, op de laatste kaart, ook de namen bij de paalhoofden vermeld. Achtereenvolgens zijn dit: 'Kaasenolle Hooft', 'Zikkels Hooft', 'Rapenburg Hooft', 'Vijcheter Hooft' en het 'Swaanhooft'. Later zijn er meer rijen paalhoofden bij en tussen geplaatst.
2. FRAGMENT KAART GEBROEDERS HATTINGA 1750    
Op deze duinen waren drie wachthuizen gebouwd, waarvan er twee in Koudekerke lagen. Dit waren het wachthuis te Dishoek en het wachthuis bij de Vijgeter. Wachthuis De Nolle lag in Vlissingen. De Vijgeter staat tevens sinds 1672 bekend als buurtschap. Mogelijk stond er al vanaf 1525 een versterking die is uitgebreid tot een klein fort, dat vermoedelijk in 1674 grotendeels is verwoest tijdens een orkaan.
 
Gezicht op het walchthuis 'De Vijgeter' te Koudekerke omstreeks 1700   De overblijfselen van het fort, waarbinnen een wachthuis werd gebouwd, zijn omstreeks 1700 vastgelegd door Herman Saftleven jr. (1609-1685). Er zijn drie afbeeldingen van het wachthuis van zijn hand bekend, waarvan er hier twee worden weergegeven. De afbeelding hier links, toont een vrouw met kind en kent het opschrift "Viseter buyte Vlissinge".

Het is niet vreemd, dat er mensen bij het wachthuis worden afgebeeld want uit het lidmatenregister van de Hervormde Gemeente Koudekerke blijkt dat Simon Janssen reeds op 3 juni 1684 op het fort woonde. Op 3 maart 1700 blijkt uit hetzelfde register, dat daar dan ook Maatje Josias woonde.
3. GEZICHT OP HET WACHTHUIS DE VIJGETER TE KOUDEKERKE, 1700    
In de 'Acta ofte handelingen van de Consistoria van Coudekercke' duikt de naam De Vijgeter opnieuw op: "Den 4 maert 1713. Willemijntje huijsvrou van Corn. Dane af te seggen om dat sij Matie Josias sonder reden heeft geslagen, alleen maar om dat genoemde Matie het geleende gelt had ingevordert, en tegen broeder Sijmon Janssens vrou sou gesegt hebben: Wat duivels volk woont daer op de fijgeter: welk laeste nogtans leugenagtig is bevonden". Deze Willemijntie was al in 1711 voor haar 'kijvagie' berispt.

Uit het begrafenisboek van de Hervormde Gemeente Koudekerke kan verder worden opgemaakt, dat er nog meer mensen op het fort woonden: "1705, 27 maarti, is begraven Cornelia Willems van 't fort de Vijgheter". Uit het lidmatenregister blijkt, dat zij reeds op 3 december 1672 van Westkapelle in Koudekerke was komen wonen.
 
gezicht op het wachthuis 'De Vijgeter' te Koudekerke omstreeks 1700   Uit de prenten valt op te maken, dat het voormalige fort meerdere kleine torens moet hebben gehad, maar dat het geheel bescheiden van omvang was. Binnen het fort is een wachthuis gebouwd, waarbij een baken met twee zogenaamde zijlatten was geplaatst. Op de achtergrond van de eerste afbeelding is het wachthuis te Dishoek te zien op een hoge duintop.

Het wachthuis De Vijgeter zal ondanks de vervallen toestand in 1700 nooit helemaal zijn functie verloren hebben, want in 1781 wordt het weer aangeduid als batterij nr. 5 en had het een magazijn en kogeloven. In de periode hiervoor blijft het ook op kaarten, zoals die van Isaak Tirion uit 1747, als zodanig aangegeven.
4. GEZICHT OP HET WACHTHUIS DE VIJGETER TE KOUDEKERKE, 1700    
Gezicht op het wachthuis te Dishoek omstreeks 1750-1790 Vooral in de Bataafs-Franse tijd vervulden de batterijen weer een militaire functie omdat de spanningen tussen Frankrijk en Engeland opliepen. In 1800 werd het wachthuis bij Dishoek aangemerkt als batterij nr. 7 en werd het voorzien van een magazijn. In 1795 werd het Haags Verdrag gesloten, waarin werd bepaald, dat in Vlissingen een Frans garnizoen gelegerd mocht worden. Napoleon liet daarna in Vlissingen een vloot bouwen, die Engeland, waarmee hij in oorlog was geraakt, moest gaan aanvallen. Na 1814 verliezen de batterijen bij Dishoek en Vijgeter steeds verder hun functie. In 1845 wordt batterij nr. 5 nog aangemerkt als 3e klasse en in 1854 wordt deze officieel opgeheven.
5. GEZICHT OP HET WACHTHUIS TE DISHOEK OMSTREEKS 1750-1790 (KLEYNE, D.)
Vermoedelijk was de batterij al eerder buiten gebruik geraakt, want reeds in 1848 werd De Vijgeter door Van der Aa in het Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden als volgt beschreven: "voormalig wachthuis en vuurbaak aan de Zuid-West kust van het eiland Walcheren, op de duinen tegen de Westerschelde 3/4 u. N.W. van Vlissingen gem. en 1/2 u. Z.Z.W. van Koudekerke. In 1809, bij de landing van de Engelsen was hier eenen gewapende batterij". Na het verdwijnen van de batterij bleef de gelijknamige hofstede de Vijgeter bestaan, tot deze bij de bevrijding in 1944 werd verwoest. Dat het duin bij de Vijgeter ook na deze periode een belangrijk strategisch punt bleef, blijkt uit het feit dat tot enkele jaren geleden op deze plek nog een militaire uitkijkpost heeft bestaan.

De naam Vijgeter heeft in de loop der tijden vele schrijfwijzen gekend. Zowel de namen Vycheter, Vijgheter, Vijgeneter, Viseter, Vischeter en Vijgeter werden wisselend gebruikt. Er is voor gekozen om hier alleen de laatste schrijfwijze te gebruiken: De Vijgeter. Deze schrijfwijze wordt thans ook gebruikt voor de benoeming van het duingebied. Zoals al blijkt uit de vele variaties op de naam, doen ook over de herkomst van de naam verschillende theorieën de ronde. Zo wordt de herkomst soms afgeleid van een persoonsnaam (Vijgh), of een paleografische vergissing (Vischeter). Soms wordt een link gelegd met Vijgendieven of wordt de herkomst van de naam gezocht in het bestaan van zee- of landvijgen. Het is zelfs mogelijk, dat de naam verwijst naar een vogel: De Wielewaal, waarvan de Griekse naam (Sikofagos) letterlijk vertaald 'vijgeneter' is. Deze vogel voedt zich met insecten, rupsen en kleine vruchten zoals bessen welke in het duingebied genoeg aanwezig zijn. Welke theorie de juiste is, zal vermoedelijk nooit bewezen worden. Lees verder.
 
copyright © 2001-2017 Sjoerd de Nooijer
laatst bijgewerkt op: 19 11 2016

bronvermelding:
tekst: Sjoerd de Nooijer
afb. 1: Sjoerd de Nooijer
afb. 2: atlas hattinga, deel 8, 1750
afb. 3: beeldbank ZA ZI-II-0149
afb. 4: beeldbank GV FA8571
afb. 5: beeldbank ZA ZI-II-0146

geraadpleegde bronnen:
- Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden, Behelzende eene Beschrijving van Zeeland, Amsterdam, 1751
- Aa, A.J. van der, Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden, Gorinchem, 1839-1851
- Furguson, H.M., De Vijgheter, De Wete nr. 3, 1995
- Zeeuws Archief (ZA)
- Gemeentearchief Vlissingen (GV)