Logo koudekerke.info
voor 600 | 600-1200 | 1200-1650 | 1650-1800 | 1800-1850 | 1850-1900 | 1900-1940 | 1940-1944 | 1944-heden
algemeen
buitenplaatsen
ontwikkeling dorp
infrastructuur
boerderijen
kustzone
wijk 't zand
- chineesche tuin
- poelendale

buurtschap 't Zand 1650-1800
Fragment van kaart Bernaerds met aangifte van buurtschap 't Zand in 1641 blank BEwerkt fragment van een kaart met Middelburg en 't Zand van Blaeu uit 1652
1. BEWERKT FRAGMENT 'T ZAND OP KAART JACOB VAN DEVENTER UIT 1550   2.BEWERKT FRAGMENT 'T ZAND, BLAEU, 1652
Het buurtschap 't Zand, dat aan de grens van het Koudekerkse grondgebied met Middelburg is ontstaan, wordt vanaf het midden van de dertiende eeuw genoemd in de keur van Floris de Voogd als plaats waar de gouwding (rechtspraak) voor Bewesten Schelde werd gehouden. Voor die tijd vond dit plaats in Brugge (B), wat al aangeeft dat het geen functie was, die op veel plaatsen voor kwam. In andere bronnen uit 1315 en 1602 wordt eveneens melding gemaakt van 't Zand. De herkomst van de naam wordt overigens toegeschreven aan de samenstelling van de bodem (gelegen op een zanderige kreekrug).(1)
     
Fragment 't Zand op kaart Roman-Visscher uit 1655   Op de plaats, waar de Koudekerkseweg en de Breeden Weg samenkwamen was een woongebied ontstaan, dat doorliep tot aan de Middelburgse binnengrachten. In 1598 werd de nieuwe stadsuitbreiding van Middelburg gerealiseerd, resulterend in de aanleg van bolwerken en singels, die toen voor het eerst grondgebied van de Heerlijkheid Koudekerke afsnoepten. Een deel van de oude bebouwing van 't Zand verdween onder de verdedigingswerken. Aan de zijde van 't Zand werden de Langevielepoort en Langevielebuitenbrug aangelegd die via de weg langs nieuwe singels toegang boden tot de stad. De sloot langs de nieuwe weg vormde de nieuwe gemeentegrens met Koudekerke waarlangs 't Zand zich verder ontwikkelde.
3. FRAGMENT 'T ZAND OP KAART ROMAN-VISSCHER, 1655    
Uit de overlopers blijkt, dat net als bij de dorpskern van Koudekerke ook bij 't Zand enkele percelen zogenaamd vroonland liggen. Deze gronden waren 'vrij van schot en andere lasten' zoals dat destijds heette, wat zo ongeveer inhield dat de eigenaren geen of zeer weinig polderbelasting moesten afdragen. De gronden, die als vroon werden aangeduid, waren doorgaans in bezit van een lokale ambachtsheer. Of dat in het geval van 't Zand ook zo was is nog onduidelijk. De veldnaam 's heeren vroon, die in block 76 voor komt lijkt wel in die richting te wijzen.
 
Fragment van kaart Bernaerds met aangifte van buurtschap 't Zand in 1641   Op de kaart van Christoffel Bernaerds uit 1641 worden de blokken aangeduid en valt ook een bijzonder symbool op dat doorgaans alleen bij bijzondere gebouwen zoals buitenplaatsen wordt gebruikt. Zelfs Ter Hooge en Toornvliet werden in 1641 nog niet met zo'n symbool aangeduid, terwijl dit symbool dan al wel bij Der Boede, Westerwijk, Lammerenburg en Zwanenburg werd geplaatst. De reden blijft helaas onbekend want van een bijzonder gebouw op deze plek die wordt aangeduid als 'bewesten Heyn Pauwelssen', is niet bekend. Helaas werden eigendommen op vroonland niet in de overlopers vermeld, waardoor deze niet als bron kunnen worden gebruikt voor het ontrafelen van dit mysterie.
4. FRAGMENT 'T ZAND OP KAART CHRISTOFFEL BERNAERDS, 1641    
Aan de Buitensingel ontstaan in de zeventiende eeuw enkele kleine buitenplaatsen of speelhofjes zoals 'Even Buiten', 'Overwater', 'Rosenburg' en de 'Chineesche Tuin'. In de achttiende eeuw vinden steeds meer inwoners van de gemeente Koudekerke, die economisch gebonden zijn aan Middelburg, een woonplek in 't Zand aan de toegangswegen tot Middelburg. We zien in deze periode veel woningen met een aangebouwde schuur verrijzen aan de Breeweg terwijl aan de Koudekerkseweg ook enkele grotere woningen verrijzen. Aan het eind van de Koudekerkseweg en de Vlissingscheweg waren tevens tollen gevestigd, die tot het begin van de twintigste eeuw de tolgelden van de passanten incasseerden.

Ook voor een herberg bleek 't Zand een goede vestigingsplaats. Zo is uit de stadsrekeningen van Middelburg uit 1672 bekend dat aan Bartholomeus Aernouts, waard buiten de Langevielepoort, 1 pond Vlaams en 10 schellingen werd betaald "over soveel tsynen huyse is verteert door de heer Burgemeester ende noch twee Burgemeesters mitsgaders ses capiteynen van de boeren ten tyde van de revolte." Een publicatie meldt op 9 mei 1682 dat de waard en waardin van een niet bij naam genoemde herberg buiten de Langeville, op 't Zand, "vermits profanie van de dag des Heeren, door tappen, tuisschen en spelen in hunne huizen toe te laten, van het avondmaal" zullen houden .(2)

Bijna honderd jaar later, in 1769 blijkt buiten de Langevillepoort een herberg te bestaan met de naam 'De Ploeg'. In 1771 duikt de naam Bremerton voor het eerst op, waarvan ook latere vermeldingen bekend zijn als herberg. Voor 1783 was er tenslotte ook een herberg met de naam 'Het Groenewout' nabij 't Zand.
 
fragment kaart Hattinga met aangifte van het buurtschap 't Zand in 1750
5. FRAGMENT 'T ZAND, KAART GEBROEDERS HATTINGA, 1750

Herberg 'Het Groenewout'
 
Op 8 december 1783 werd op 't Zand een herberg verkocht door Guilliaum Wintmolders aan Jurien Kleuwiter. De uitspanning werd toen 'Het Groenewout' genoemd en veranderde voor ongeveer 212 pond Vlaams van eigenaar. Hierbij moet worden opgemerkt, dat de herberg slechts voor de helft eigendom werd van de koper. Of Guilliaum Wintmolders de andere helft in eigendom hield, of dat er nog een andere eigenaar was, is onbekend. Deze herberg en het bijbehorende stuk grond, gelegen aan de Vlissingsche straatweg, bevonden zich even voorbij buitenplaats de Parel, op kavel 263bis. Een volgende verkoping van deze herberg komen we pas tegen op 15 mei 1802, waarbij als koper de naam van James Turing (en zoon) wordt vermeld. Hij koopt met zijn zoon de herberg 'Het Groenewoud', gezien de verkoopprijs vermoedelijk in z'n geheel voor zo'n 809 pond Vlaams.(3) Lees verder.
 
copyright © 2001-2017 Sjoerd de Nooijer
laatst bijgewerkt op: 19 11 2016

bronvermelding:
tekst: Sjoerd de Nooijer
afb. 1: kaart roman-visscher, 1655
afb. 2: kaart blaeu, middelburg, 1652
afb. 3: kaart van deventer, 1550
afb. 4: kaart bernaerds (ZA), 1641
afb. 5: atlas hattinga, deel 5, 1750

geraadpleegde bronnen:
- Heemkundige Kring Walcheren, De veldnamen van Koudekerke, Middelburg, 1980
- F. Nagtglas, De algemeene kerkeraad der Nederduitsch-Hervormde Gemeente te Middelburg van 1574 tot 1860
- Bob van der Weel
- Rob van Hese (middelburgdronk.nl)
- www.zeeuwengezocht.nl
- www.krantenbankzeeland.nl

voetnoot 1:
bron: De veldnamen van Koudekerke

voetnoot 2:
bron: F. Nagtglas

voetnoot 3:
bron: zeeuwengezocht