Logo koudekerke.info
voor 600 | 600-1200 | 1200-1650 | 1650-1800 | 1800-1850 | 1850-1900 | 1900-1940 | 1940-1944 | 1944-heden
algemeen
bezetting
atlantikwall
- tankgracht
- bunkers koudekerke
- bunkers kustzone
- bunkers 't zand
- mijnenvelden
- afbraak
- bunkerroute

bevrijding
watertijd
monumenten
wijk 't zand
boerderijen
bezetting Koudekerke 1940-1944
Verteidigungsbereich Vlissingen met Koudekerke aangegeven als Stützpunkt Kolberg
1. VERTEIDIGUNGSBEREICH VLISSINGEN MET KOUDEKERKE AANGEGEVEN ALS STÜTZPUNKT KOLBERG
Tijdens de bezetting van Walcheren werd al in 1940 gestart met de aanleg van een kustbatterij langs de monding van de Westerschelde. Dit 'Seefront' moest landingen uit zee onmogelijk maken. Toen Duitsland ook in oorlog raakte met Rusland werd op 14 december 1941 door de Duitsers besloten tot de aanleg van een verdedigingslinie die zich uitstrekte van Zuid-Frankrijk tot Noord-Noorwegen. Hiermee wilde ze voorkomen dat te veel soldaten van het oostfront moesten worden weggehaald om de westgrens te verdedigen tegen de Engelsen, Fransen, Amerikanen en Canadezen. In februari 1942 werd Vlissingen als 'Stützpunkt' aangemerkt waarna een begin werd gemaakt met de aanleg van een 'Landfront' rond Vlissingen dat later in augustus 1942 werd uitgebreid toen Vlissingen tot 'Verteidigungsbereich' werd verklaard wat inhield dat het de hoogste verdedigingsgraad kreeg. De noordelijke grens liep toen vanaf Groot-Valkenisse rond de kern Koudekerke en via Abeele naar fort Rammekens.
 
Geschutsbunker type 631 aan de tankgracht bij het Kareveld te Koudekerke   Het havengebied binnen het 'Verteidigungsbereich Vlissingen' was het zwaarst verdedigd en werd aangeduid als 'Kernwerk Vlissingen' of 'Panzerstützpunkt Nettelbeck'. Aanvankelijk was Koudekerke ook aangemerkt als een panzerstützpunkt met de codenaam 'Kolberg'. De naam Kolberg had voor de Duitsers een legendarische militaire betekenis, wat aangaf dat men hier grootse plannen had. Als men dit ambitieuze plan in 1943 niet had laten varen was Koudekerke een ware vesting geworden. Van de vele geprojecteerde bomvrije bunkers werden er uiteindelijk slechts 15 nabij de dorpskern gebouwd.
2. GESCHUTSBUNKER TYPE 631 AAN DE TANKGRACHT BIJ KOUDEKERKE (U022)    
Toen begin 1944 de dreiging van een geallieerde landing groter werd besloot de Duitse legertop heel Walcheren tot 'Festung' te verklaren, waardoor dit het zwaarst verdedigde deel van Zeeland werd.
 

Tankgracht

Een reeks van verdedigingswerken met een tankgracht rond Koudekerke moest aanvallen over land afslaan en sloot bij de duinen aan op de kustbatterij van Klein-Valkenisse. Daar vormden drie rijen van betonnen drakentanden een droge verbinding met de tankgracht. Aan de Nieuwe Vlissingseweg beëindigden zes rijen drakentanden de tankgracht waar deze aansloot op het Kanaal door Walcheren. Ook op de dijk stonden deze hindernissen.

De tankgracht werd in de periode 1942-1943 aangelegd naar ontwerp van de genie van de Duitse Landmacht (General der Pioniere und Festungen) van het Obercommando des Heeres) te Berlijn. Er werd voor de tankgracht zo veel mogelijk gebruik gemaakt van de reeds bestaande waterlopen die werden verbreed tot 12-17m, zoals het gedeelte vanaf de Verkorte Groeneweg tot aan de Meliskerksewatergang. Het gedeelte vanaf deze watergang tot Valkenisse en het gedeelte vanaf de Ter Poorteweg tot aan Abeele werd nieuw gegraven, waarbij groot materieel werd ingezet (zie foto 4). De hiervoor benodigde gronden werden onteigend waarbij de eigenaren werden afgescheept met een vergoeding van 100 gulden per hectare.
 
Topografische kaart 1949 met hierop aangegeven de nog bestaande en verdwenen stukken tankgracht bij Koudekerke
3.TOPOGRAFISCHE KAART 1949 MET HIEROP GEPROJECTEERD DE NOG BESTAANDE EN VERDWENEN STUKKEN TANKGRACHT
Van de circa 7.300m lange tankgracht rond Koudekerke is tegenwoordig nog een groot deel intact (deel 2 en 4). Nabij Valkenisse is ter bescherming van het drinkwater een stuk van 400m van de tankgracht gedempt (deel 1) en aan de oostkant van Koudekerke is, door herziening van de waterhuishouding, 1.000m tankgracht 'ingepolderd' (deel 3 en 5). Voor de waterhuishouding groef men nog ook een nieuwe afwateringsgracht naar Vlissingen. Hiermee kon het waterpeil in de tankgracht bij een nadere troepenmacht snel verhoogd worden.
 
Aanleg tankgracht bij Koudekerke blank detail bunker te Koudekerke
4. AANLEG TANKGRACHT BIJ KOUDEKERKE (U011)   5. BUNKER NABIJ KOUDEKERKE (27-02-2005)
Boeren mochten vanaf september 1943 in een strook van 100m langs de noordelijke oever van de tankgracht geen hoog groeiende gewassen meer planten. In 1944 werd tenslotte een algeheel verbod van kracht omdat er toen mijnenvelden en imitatiemijnenvelden werden aangelegd. Betreding van deze gebieden, mocht je het al overleven, werd met de dood bestraft.
 
Brug over de tankgracht bij de Zwichtmansweg   Bunker type 623 aan de tankgracht te Koudekerke.
6. BRUG OVER DE TANKGRACHT BIJ DE ZWICHTMANSWEG (U021)   7. BUNKER TYPE 623 AAN DE TANKGRACHT (U027)
Over de tankgracht bij Koudekerke werden drie gebarricadeerde bruggen aangelegd welke zich bevonden in de Biggekerksestraat (nu Zwichtmansweg), Braamweg en Middelburgsestraat. Zware afgeschuinde stalen balken konden verticaal in het betonnen wegdek worden geplaatst zodat de brug bij naderend gevaar niet bereden kon worden. Met springstoffen konden de bruggen vernietigd worden. Ter verdediging van deze bruggen en de tankgracht werden kazematten en bunkers gebouwd waarvan er nog een groot aantal bestaan. Deze kunnen via een fiets- en wandelroute bekeken worden.
 
mitrailleurkazematten type 623 langs de tankgracht ten noordwesten van Koudekerke
8. MITRAILLEURKAZEMATTEN TYPE 623 TEN NOORDWESTEN VAN KOUDEKERKE LANGS DE TANKGRACHT (27-02-2005)

Bunkers Koudekerke

Hoewel van de grootschalige bunkerbouw in Koudekerke werd afgezien, werden er binnen de gemeentegrenzen van Koudekerke in de periode 1942-1944 toch nog meer dan 300 verdedigingswerken opgericht, waarvan het merendeel bunkers. De meesten verrezen in de kustzone, nabij Toornvliet (Stützpunkt Brünhild) en langs de eerder genoemde tankgracht (32 stuks). Tussen de tankgracht en de noordelijke bebouwing van het dorp werd een ondersteuningscentrum ingericht. Hier lag ook het kamp van 'Organisation Todt' (OT) genaamd 'OT-Lager Emden'.

Om de nieuwe verdedigingswerken te kunnen voorzien van bouwmaterialen werd vanuit Koudekerke een smalspoortracé aangelegd naar de bouwplaatsen aan het Landfront en de duinen. Bij het arbeiderskamp van de 'Organisation Todt' was een remise waar reparaties uitgevoerd konden worden aan het smalspoormaterieel. De bouw van de verdedigingswerken had de hoogste prioriteit waardoor de toch al schaarse bouwmaterialen alleen voor dat doel gebruikt mochten worden. Aanvankelijk werden alle bunkers uit ter plaatse gestort beton gebouwd met een houten bekisting, later werden door materiaal schaarste veelal geprefabriceerde betonstenen (Formsteine) gebruikt.

In de directe nabijheid van het dorp werden de volgende bunkers gebouwd (voor de nummers 1-9 zie kaart):
1. 134K (1x) Keukenbunker, 2. 134S (1x) Gewondenverzamelbunker, 3. 198 (1x) Wateropslagbunker, 4. 600 (1x) Geschuts- en manschappenbunker, 5. 621 (1x) Compagniecommandopost, 6. 623 (4x) Mitrailleurkazemat, 7. 625 (1x) Geschutsbunker, 8. 630 (3x) Mitrailleurkazemat, 9. 631 (2x) Geschutsbunker, T. Telefoonschakelpost.

De waterbunker, de compagniecommandopost, en twee mitrailleurkazematten werden net als veel andere bunkers op Walcheren in de jaren '70 gesloopt. De verdwenen bunkers zijn geel aangegeven op onderstaande kaart.
 
Bunkers Koudekerke
1. type 134K (1x) Keukenbunker
2. type 134S (1x) Gewondenverzamelbunker
3. type 198 (1x) Wateropslagbunker
4. type 600 (1x) Geschutsbunker
5. type 621 (1x) Compagniecommandopost
6. type 623 (4x) Mitrailleurkazemat
7. type 625 (1x) Geschutsbunker
8. type 630 (3x) Mitrailleurkazemat
9. type 631 (2x) Geschutsbunker
T. (3x) Telefoonschakelpost
wit is nog bestaand, geel is gesloopt
9.LUCHTFOTO OKTOBER 1944 DOOR ROYAL AIR FORCE MET HIEROP AANGEGEVEN DE BUNKERS NABIJ KOUDEKERKE
De keukenbunker van het type 134K uit 1942 (1), is ontworpen door de genie van de Duitse Landmacht van het 15e
Leger in Lille, onder welk oppercommando Walcheren stond. Het is betonnen bunker die ter plaatse gestort is in een houten bekisting. In deze bunker werden de maaltijden voor manschappen in Stützpunkt Kolberg centraal
bereid.

Nabij de keukenbunker bevond zich ook de gewondenverzamelbunker (2). Deze bunker van het type 134S werd in 1942 gebouwd, eveneens naar ontwerp van de genie van de Duitse Landmacht van het 15e Leger in Lille. Ook bij dit exemplaar is gebruik gemaakt van een houten bekisting. De toegangen zijn afgeschuind voor het transport van brancards. De bunker was de centrale verzamelplaats voor gewonden ten westen van het Kanaal door Walcheren.

De wateropslag bunker (3) van het type 198, was gelegen aan de Duinstraat nabij de 'Couburg' en was met opgeschilderde deuren, ramen en luiken en een kap gecamoufleerd. Bij deze bunker was een zoetwaterbron geslagen. (foto)

De geschuts- en manschappenbunker (4) van het type 600 uit 1943 met 50mm kanon, munitieruimte en een onderkomen voor de manschappen had een voor de Atlantikwall ongebruikelijke combinatie van twee functies. De bunker is gebouwd met zogenaamde 'Formsteine'. Op het dak van de bunker bevindt zich de geschutsopstelling voor het kanon. (foto)

De mitrailleurkazematten en geschutsbunker die langs de tankgracht stonden waren uitgerust met mitrailleurs en licht tot middelzwaar antitankgeschut. Ze zijn ontworpen door de genie van de Duitse Landmacht (General der Pioniere und Festungen van het Obercommando des Heeres te Berlijn) en in 1943 gebouwd met gebruikmaking van Formsteine of een houten bekisting. Een aantal bunkers was oorspronkelijk met aarde bedekt. (foto)

Achter de linie werden kleine vierkante bunkertjes gebouwd die dienden als telefoonschakelposten. Een van deze bunkertjes heeft nog steeds z'n originele camouflage en bevindt zich op een boeren erf aan de Duinstraat in Koudekerke. Het werd gebruikt voor de groepering van de telefoonkabels van drie bunkers in en rond Stützpunkt Kolberg en was verbonden met de commandoposten in Koudekerke en Vlissingen. De telefoonschakelposten stonden doorgaans tussen het Landfront en de nog verder landinwaarts gelegen bunkers, zoals die van de artillerieopstelling bij Stützpunkt Von Kleist aan de huidige Verbrande Hofweg en de kustzone.

Bij het Stützpunkt Von Kleist stonden vier op de Fransen buitgemaakte 135mm kanonnen in bunkers van het type 611 (2x) en 669 (2x), die voor de vuurleiding aangewezen waren op observatieposten in de batterijen Zoutelande en Dishoek. De vier bunkers bestreken een groot deel van het Landfront, de duinen en het strand tot aan Westkapelle. De betonnen bunkers van het type 611 uit 1943, herbergden naast het geschut ook manschappen en hadden afgeronde vormen. Ze waren in tegenstelling tot veel andere bunkers niet afgedekt met aarde. De twee bunkers van het type 669 werden in 1944 gebouwd met behulp van zogenaamde 'Formsteine' en waren rechthoekig van vorm. Hier was alleen plaats voor het geschut. In oorsprong waren ze gecamoufleerd als schuur. De eveneens hier gebouwde telefoonschakelpost werd na de oorlog gesloopt.
 
Stützpunkt Von Kleist, links bunker type 611 en rechts tupe 669   Luchtfoto Stützpunkt Von Kleist
10. STÜTZPUNK VON KLEIST, LINKS BUNKER TYPE 611, RECHTS TYPE 669 (U023)   11. LUCHTFOTO STÜTZPUNKT VON KLEIST

Bunkers kustzone
 
Na de Eerste Wereldoorlog had de Nederlandse overheid bij Kaapduin in Dishoek een kustbatterij ingericht, die door de Duitsers vanaf de herfst van 1942 verder werd uitgebouwd. Er werden onder andere bunkers voor licht antitank- en luchtafweergeschut, mitrailleurs, verdedigingsnesten en radarposten gebouwd. De kustzone die behoorde tot het Verteidigungsbereich Vlissingen werd in een aantal Stützpunkten (StP) en Widerstandsnesten (WN) verdeeld, waarvan er een aantal op Koudekerks grondgebied lagen. Ze worden hier vanaf Valkenisse tot Zwanenburg achtereenvolgens behandeld:

- WN Fledermaus (Valkenisse)
- WN Carmen (Valkenisse)
- StP Fidelio (Dishoek)
- WN Tannhäuser (Westduin)
- StP Zauberflöte (Galgenweg
- StP Veste Heldburg (Zwanenburg)
  Fragment kaart Verteidigungsbereich Vlissingen
    12. VERTEIDIGUNGSBEREICH VLISSINGEN
WN Fledermaus bevond zich rond de duinovergang bij Groot Valkenisse. Hier bevinden zich de eerder genoemde drakentanden die aansloten op de tankgracht en zodoende de doorgang voor vijandelijke troepen moesten verhinderen. De bunker van type 631 is inmiddels onder het duin verdwenen. Er zouden hier ook nog een bunker van het type 630 en 621 onder het duin moeten zitten.

WN Carmen ligt in de duinen bij Klein Valkenisse. Van dit complex zijn bijna alle bouwwerken nog aanwezig waaronder enkele dunwandige exemplaren. De bunkers zijn gebouwd in drie rijen, waarvan de meest noordelijke rij direct bij het oude toegangshek ligt. De middelste rij ligt aan de zuidkant van het bos en de meest zuidelijke rij ligt een dal verder naar het zuiden. Hier bevinden zich een gewondenverzamelplaats van het type 134S, een artilleriewaarnemingspost van het type 143, personeelsonderkomens van de types 501 (1x), 502 (1x), 621 (1x) en personeelsonderkomens met observatieposten van het type 622 (2x). In totaal konden hier 80 manschappen ondergebracht worden. Verder lagen hier diverse bergplaatsen, bevond zich er een tolbroek van het type 201-58c voor een mitrailleur en een kabelbunker. De bunkers zijn niet toegankelijk.

In het bos tussen WN Carmen en WN Fledermaus liggen tot slot ook nog de restanten van een barakkenkamp voor 261 arbeiders dat hier voor de bunkerbouwers van 'Organisation Todt' was neergezet. Het kamp had de naam 'Lager Jena' en bestond naast de barakken uit een keuken, sanitaire voorzieningen en een administratiegebouw. Veel gebouwen van het barakkenkamp werden direct na de oorlog gesloopt. Er bestaan alleen nog twee schuilplaatsen welke tegenwoordig dienen als overwinterplek voor vleermuizen. De duinen zijn hier zeer moeilijk toegankelijk en niet voor publiek opengesteld.

StP Fidelio bevond zich in de Kaapduinen bij Dishoek, hier stond de Marine Seeziel Batterie 'Knorr'. Deze batterij heeft een belangrijke rol gespeeld bij de landingen van de geallieerden bij Westkapelle. Het complex werd door de Duitsers gebouwd rond een voormalige Nederlandse kustbatterij.
 
Geschutsbunker type M170 bij StP Fidelo te Dishoek (Koudekerke)   Hier bevonden zich ook vier indrukwekkende geschutsbunkers van het type M170 (in twee verschillende uitvoeringen) en een vuurleidingpost van het type M120. De munitie werd centraal opgeslagen in twee bunkers van het type M145. Ter verdediging beschikte men over machinegeweren, vlammenwerpers, mortieren en twee 7,5cm-kanonnen in drie geschutbunkers van het type 612. De munitie hier voor werd bewaard in een kleine munitiebunker (type 134). Het luchtafweergeschut en een schijnwerper waren ondergebracht in een bunker van het type L430A, hier konden de manschappen schuilen in manschap- penbunkers van het type 501 (2x), 502 en 622 (5x).
13. GESCHUTSBUNKER TYPE M170 BIJ STP FIDELO TE DISHOEK (U026)    
In de batterij bevond zich eveneens een zeldzame hospitaalbunker van het type M159. Van deze batterij resteren nog twee geschutbunkers (type M170), drie manschappenbunkers type 622 (2x) en type 501 (1x), de munitiebunker (type M145) en de hospitaalbunker (type M159). Hier zijn ook interessante overblijfselen van de Nederlandse batterij te vinden, waaronder een personeelsbunker en een 'rekencentrum'. Dit terrein is niet voor publiek toegankelijk.

Het Widerstandsnest Tannhäuser liep vanaf Hotel Westduin tot aan Kaapduin (Dishoek). Bij de duinovergang camping Dishoek zijn lichte werken gebouwd, waarvan een 'tunneltje' als overblijfsel van een bunker nog jaren lang te bewonderen was. Afbeeldingen hiervan worden overigens zeer op prijs gesteld. De overige bunkers (types 680, S449, 120, 621, 501 en 134) waren eerder al gesloopt.

StP Zauberflöte omvatte de kustzone vanaf de Galgenweg tot aan boerderij De Vijgheter. Hier bevonden zich de inmiddels verdwenen bunkertypes 134, 501, 502, 612 en 667. Alle bunkers zijn hier verdwenen.

StP Veste Heldburg werd ook wel 'Zwanenburg' genoemd, naar de naastgelegen boerderij en vroegere buitenplaats. In dit Stützpunkt was de commandant van de Marine Flak Abteilung 810 gevestigd. Hij had het bevel over de vier zware Flakbatterijen rond Vlissingen. De Koninklijke Marine heeft het complex nog tot in de jaren '80 gebruikt. Het werd in november 1985 gesloopt. In dit Stützpunkt bevonden zich bunkers van de types 198, Fl 250, 502, 621 (5x), 621, 622, 635 en 667. Alle bunkers zijn hier verdwenen.

Bij het foto-overzicht van Dishoek staan nog meer foto's van de bunkers . Voor meer en uitgebreidere informatie over de bunkers, de overige Stützpunkten in Vlissingen en meer beeldmateriaal kijkt u op de website van Stichting Bunkerbehoud bij 'VB Vlissingen (kust)'. Deze stichting is in 1999 opgericht met als doel het behouden, beschermen en restaureren van waardevolle bunkers als historische verdedigingswerken. De nog bestaande bunkers zijn sinds 2013 erkend als landelijke monument.
 

Bunkers 't Zand

Het buurtschap 't Zand werd op 20 augustus 1941 door de Duitsers bij Middelburg gevoegd. Formeel werden de bunkers hier dus niet meer in Koudekerke gebouwd. Voor het totaalbeeld en vanwege het militaire belang van het Wiederstandsnest Brünhild, zoals Toornvliet toen werd aangeduid wordt een en ander hier toch nader toegelicht.

Rond de zomer van 1942 werd Toornvliet gevorderd door de Duitse landmacht, die er het hoofdkwartier van de Atlantikwall op Walcheren en de beide Bevelanden vestigde en de buitenplaats toen aanduidde als Widerstandsnest Brünhild. De divisiestaf die er gelegerd was voerde in 1944 het commando over een infanteriedivisie van circa 9000 militairen. Naast de divisiecommandant, Generalleutnant Wilhelm Daser, bestond de staf uit 13 officieren, 35 onderofficieren en 131 manschappen. Ook de artilleriecommandant, die het bevel voerde over een tiental batterijen veldgeschut die voornamelijk op Walcheren waren opgesteld, verbleef op Toornvliet. Het herenhuis werd ingericht met de burelen van de divisiecommandant en zijn naaste stafofficieren en in het torentje werd een mitrailleur geplaatst waardoor gesteld kan worden dat Toornvliet in deze periode zwaar te leiden had. De 131 manschapen werden gehuisvest in enkele barakken in het park. Het aangrenzende Vijvervreugd huisvestte de logistieke eenheden van de staf, waaronder de veldkeuken en kasteel Ter Hooge was ingericht als officiersmess en bood onderdak aan de divisiecommandant.

Als zenuwcentrum van de Atlantikwall was het centraal gelegen en beschutte Toornvliet van groot strategisch belang. In de zomer van 1942 begon men dan ook met de bouw van de eerste bunkers: een viertal dunwandige personeelsonderkomens. Een jaar later was men door het luchtoverwicht van de geallieerden genoodzaakt om bomvrije bunkers aan te leggen.
 
luchtfoto buitenplaats Toornvliet te Koudekerke in 1956   Zo begon begin 1944 de bouw van een communicatiebunker, drie commando- posten en drie personeelsonderkomens. Tevens werden twee personeels- onderkomens en een keukenbunker gebouwd in het park van Vijvervreugd. Om de vele bunkers in het park te camoufleren werden zij voorzien van zadeldaken en opgeschilderde ramen, zoals ook in de kern Koudekerke gebeurde.

Op de website van de Stichting Bunkerbehoud is onder andere nog een fraaie luchtfoto geplaatst van het park waarin de bunkers zichtbaar zijn, verder is daar meer info over het terrein en de daar nog aanwezige bunkers te vinden.
14. LUCHTFOTO VAN PARK TOORNVLIET IN 1956    

Mijnenvelden

Na het bezoek van veldmaarschalk Erwin Rommel aan Walcheren in april 1944 werd besloten tot de grootschalige aanleg van luchtlandingshindernissen. Mannen en vrouwen tussen de 15 en 65 werden opgeroepen om boomstammen in landerijen te plaatsen. Jan Kleinepier uit Koudekerke was een van de jongens die op het land van Bram de Pagter aan het eind van het Lange Weegje de boomstammen in de grond moest plaatsen onder toeziend ook van een bewaker. Boven op de boomstammen, die in de volksmond ook wel 'Rommelasperges' genoemd werden, werd een springlading bevestigd die met staaldraden en explosieven met andere boomstammen werd verbonden. Men poogde hiermee de landing van parachutisten of zweefvliegtuigen onmogelijk te maken. Op Walcheren werden zo'n 112.000 landmijnen en 350.000 rommelasperges geplaatst. De boomstammen werden vanuit het achterland gehaald waardoor vele bomen werden gekapt.

Dhr. M. Terwoert maakte in oktober 1944 onderstaande foto's waarbij Nederlandse gevangen werden ingezet voor het aanleggen van nooddijken na het bombardement op de zeedijk bij Westkapelle, waarover later meer. Zijn foto's zijn interessant om hier te vermelden omdat achter de dijkwerkers de rommelasperges en zelfs de draden die er tussen gespannen waren zichtbaar zijn. Dit zijn zeldzame kiekjes uit een periode waarin fotograferen eigenlijk verboden was.
 
Rommelasperges bij Koudekerke   Te werk gestelde gevangenen bij Koudekerke
15. ROMMELASPERGES BIJ KOUDEKERKE IN 1944 (U024)   16. GEVANGENEN BIJ KOUDEKERKE 1944 (U025)

Afbraak

Om een vrij schootsveld vanuit de diverse bunkers rond Koudekerke te garanderen werden tal van boerderijen en woningen gevorderd. Hiervan zijn er acht door de Wehrmacht daadwerkelijk gesloopt. Onder andere de villa genaamd 'Johanna' aan de Middelburgsestraat, die bewoond werd door de familie Alewijnse, moest het ontgelden. De villa lag direct aan de tankgracht, aan de noordzijde van de Middelburgsestraat, daar waar nu de rotonde is.
 
Villa Johanna na de afbraak met links de tankgracht   Villa Johanna voor de afbraak
17.VILLA JOHANNA NA AFBRAAK, MET LINKS DE TANKGRACHT (U029)   18.VILLA JOHANNA VOOR AFBRAAK (U028)
Ook de iets verderop gelegen boerderij van Maarten Verhage aan de Middelburgsestraat 116 moest worden afgebroken. De stenen woning bij die boerderij werd direct gesloopt, maar de houten boerenschuur uit 1876 kreeg uitstel omdat hierin juist graan was opgeslagen dat nog niet was gedorst. Van uitstel kwam door de inundatie uiteindelijk afstel. De schuur doorstond de watertijd en bestaat tegenwoordig nog steeds.
 

Bunkerroute
 
In 2005 werd het (eerste) westelijke deel van de bunkerroute in gebruik genomen en in 2010 werd ook het tweede deel geopend. Hierdoor is het nu mogelijk om langs de tankgracht en nog resterende bunkers te wandelen of te fietsen. Het is de bedoeling om deze route ook ten noorden van Koudekerke een vervolg te geven. Daar moet vooralsnog gebruik worden gemaakt van de bruggetjes van de bestaande B-wegen om over de tankgracht uit te kunnen kijken. Vanaf de rondweg is de tankgracht eveneens goed te zien.

Bij de aanleg van de 2e fase van bedrijventerrein Karreveld werden door de gemeente Veere aan de noordwestelijke zijde van Koudekerke enkele gronden verworven waarop één bunker van het type 631 staat. Het is de bedoeling om deze bunker in de toekomst als bezoekerscentrum van de Stichting Bunkerbehoud in te richten.

Sinds 2013 heeft het Landfront de status van landelijk monument.
  fietspad langs bunkers en tankgracht Koudekerke
  19. FIETSPAD LANGS DE TANKGRACHT
 
 
copyright © 2001-2017 Sjoerd de Nooijer
laatst bijgewerkt op: 19 11 2016

bronvermelding:
tekst: Sjoerd de Nooijer
afb. 1-2: Hans Sakkers
afb. 3: Sjoerd de Nooijer
afb. 4: Hans Sakkers
afb. 5: Sjoerd de Nooijer
afb. 6-7: Hans Sakkers
afb. 8: Sjoerd de Nooijer
afb. 9: Hans Sakkers
afb. 10: Johan den Hollander
afb. 11: Sjoerd de Nooijer
afb. 12-13: Hans Sakkers
afb. 14: beeldbank ZA HTAM-B0335
afb. 15-18: Hans Sakkers
afb. 19: Sjoerd de Nooijer

geraadpleegde bronnen:
- Sakkers, H. en K. Noorlander, Koudekerke in de Tweede Wereldoorlog, Het leven op een eiland in een oorlogslandschap, De Drukkery Schrijverspodium, 2013
- website Stichting Bunkerbehoud
- Monumentenregister
- Zeeuws Archief (ZA)
- Hans Sakkers