Logo koudekerke.info
voor 600 | 600-1200 | 1200-1650 | 1650-1800 | 1800-1850 | 1850-1900 | 1900-1940 | 1940-1944 | 1944-heden
algemeen
religie
boerderijen
- st. antoniushoeve
- blauwe hof
- buytenhof
- de brouwerij
- johannahoeve
- (groot) lammerenburg
- groot ter hooge
- klein lammerenburg
- de lange pacht
- l'espérance
- 't noord ambacht
- 't noordhof
- paauwenburg
- hof de pagter
- 't troenkhof
- torenzicht
- hof verhage
- de vijgeter
- zuiderhoeve

buitenplaatsen
veldnamen
molens
grondgebruik
kustzone
buitenplaats Zwanenburg te Koudekerke
Boerderij Zwanenburg
 
hofstede Zwanenburg te Koudekerke in 1930
1. HOFSTEDE ZWANENBURG, 1930
Tussen circa 1630 en 1730 heeft de bekoorlijke buitenplaats Zwanenburg bestaan. Hierbij hoorde ook boerderij Zwanenburg, waarover we het hier hebben. De boerderij lag net buiten Vlissingen, op het grondgebied van de Heerlijkheid Koudekerke. Tegenwoordig moet de plek vanwege grenswijzigingen gezocht worden in Vlissingen, tussen de tennisbanen van DOS in het Nollenbos en de Verlengde Burgemeester van Woelderenlaan. De naam 'Swanenburch' kwam historicus Jaco Simons voor het eerst tegen in een schepenakte van de Landvierschaar van Vlissingen uit 1615 waarin een 'huys en hofstede' en een buurtschap met deze naam werden vermeld. Op dat moment was er nog geen sprake van een buitenplaats. De boerderij die we hier bespreken kwam wel voort uit die buitenplaats en is dus niet dezelfde als het huys en de hofstede met de naam Swanenburch die aangetroffen werden in de schepenakte van 1615.

De stichter van boerderij (en buitenplaats) Zwanenburg was een lid van de familie Ingels(e), zij vervulden in de zestiende en zeventiende eeuw hoge bestuurlijke functies, waaronder dat van burgemeester van Vlissingen. De buitenplaats en boerderij zijn in het begin van de zeventiende eeuw gebouwd in opdracht van Mr. Apollonius Ingels(e). Hij was onder andere gemeente-secretaris van Vlissingen en gecommiteerde raad bij de Staten van Zeeland en ter Admiraliteit. Hij was gehuwd met Maria Schot en kreeg vier kinderen.

Tussen 1625 en 1631 kocht Mr. Apollonius Ingels(e) stukken grond ter grootte van 5 gemeten en 38 roeden van de ergenamen van Marinnis Jacobse nabij het buurtschap Swanenburg. Hierop liet hij een gloednieuw herenhuis bouwen dat werd omgracht en vernoemd naar de oude boerderij en het buurtschap met de naam Swanenburch. De buitenplaats werd vooral in de lente- en zomermaanden en bij feestelijke gelegenheden gebruikt, de rest van het jaar bewoonde het gezin een pand in de Hellebardierstraat te Vlissingen en later het abdijcomplex te Middelburg. De buitenplaats fungeerde als toevluchtsoord om de drukte, stank en hitte in de stad te ontvluchten en werd vooral ook als pronkstuk gebruikt. Bij het herenhuis verrees ook de gelijknamige boerderij, die tussen de duinen en het herenhuis inlag.(1)
 
Zwanenburg omstreeks 1690-1696 blank fragment kaart Baleu 1635-1639, met aangifte van buitenplaats Zwanenburg te Koudekerke
2.AFBEELDING ZWANENBURG OMSTREEKS 1690-1696   3.FRAGMENT KAART W. BLAEU 1635-1638
Een gravure van Cornelis Pronk van de buitenplaats met het familiewapen van de familie Ingels(e), werd opgenomen in de Atlas van Zeeland van Nicolaas Visscher en Zacharias Roman (1655) en de Cronyk van Smallegange (1696). De gravure toont naast het herenhuis een brede gracht met ommuurde tuin en binnenplaats met een ophaalbrug. Aan de binnenplaats bevinden zich twee toegangen tot het hoofdgebouw en buiten de gracht staat boerderij Zwanenburg. Bij deze weergave mogen wel enkele kantekeningen gemaakt worden want vermoedelijk heeft de maker de werkelijke situatie iets fraaier en grootser weergeven dan de werkelijkheid. Met name de grootte van de binnenplaats lijkt overdreven in vergelijking met latere kadastrale minuutplans waarop de omgrachting in werkelijke grootte te zien is.

Hoe het de bewoners van de buitenplaats Zwanenburg en eigenaren van de boerderij verging tot 1727 is reeds beschreven bij het hoofdstuk over de buitenplaats Zwanenburg . We pakken de draad weer op, op het moment dat het doek voor de buitenplaats viel en de boerderij alleen achter bleef.

Op 23 septemeber 1727, verkocht mr. Johan François van Hogendorp de buitenplaats en boerderij aan de compagnons Pieter Cousijn en Pieter Wanjon. Zij sloopten het slot voor 9 mei 1730 en verkochten het lucratieve afbraakmateriaal voor hergebruik in andere panden. Wat na de sloop achterbleef waren de gelijknamige boerderij, de slotgracht en het eiland waarop het fraaie slot Zwanenburg ooit stond.
 
fragment kadastraal minuutplan Koudekerke, met aangifte van buitenplaats Zwanenburg te Koudekerke   fragment kaart hattinga 1750, met aangifte van buitenplaats Zwanenburg te Koudekerke
4. FRAGMENT KADASTRALE MINUUTPLAN KOUDEKERKE SECTIE G 1811-1832   5. FRAGMENT ATLAS HATTINGA OMSTREEKS 1750
Dat, in tegenstelling tot het huis, het behoud van de boerenhofstede Zwanenburg wél van belang was, werd op 8 juni 1728 duidelijk. Pieter Wanjon kocht toen diverse stukken weiland, waaronder een perceel bij Zwanenburg. Op 9 mei 1730 kocht hij zijn compagnon uit en werd hij alleen eigenaar van de hofstede en de bijbehorende gronden. Eind 1749 of begin 1750 overleed Pieter Waljon in het oudemannenhuis te Middelburg. Zijn zoon Max was zijn enige erfgenaam maar had geen interesse in de boerderij. Hij verkocht Zwanenburg op 30 januari 1750 aan Cathalina Jansen Maas, de weduwe van Willem Moens en verleende haar hiervoor zelf een hypothecaire lening.

Op 30 april 1754 draagt Cahalina de boerderij over aan haar zoon Jan Moens, die vervolgens bijna 25 jaar lang eigenaar van de hofstede zou blijven. Pas rond 1788 kocht Jan de Kock de hofstede van Jan Moens. Van De Kock weten we alleen dat hij getrouwd is geweest met een zekere Soetje Wisse en dat hij op 9 september 1788 zijn bezit al weer verkocht aan Jacob Willemszoon Bakker. De omvang van de boerderij was toen inmiddels gegroeid tot ruim 34 gemeten en werd verkocht voor de som van 1425 pond Vlaams.

Vervolg Nehalennia artikel Jaco pagina 5 rechtsonder.

-----------

In het tweede kwart van de negentiende eeuw werden er verschillende gebouwen bijgebouwd. Het geheel ontwikkelde zich tot een soort buurtschap, hoewel nooit officieel als zodanig gekwalificeerd. Uit een advertentie in de Middelburgsche Courant op 17 november 1767 valt nog op te maken, dat op 18 november van dat jaar op de hof, genaamd 'Swaanenburg', aankomend mejuffrouw N. Mieris, weduwe van de heer Andriessen, 's morgens om 10 uur 13 à 14 gemeten elsen-, essen- en wilgenhout, een partij bomen en 'droge mustert' liet verkopen. Mogelijk waren dit de restanten van een bos dat ooit bij de buitenplaats behoorde.(2)

Door notaris A.M. Tak werd op maandag 11 december 1871 een openbare verkoping aangekondigd, welke plaatsvond op de Bovenzaal van de Societeit 'De Vergenoeging' op de Groote Markt te Middelburg. Hier werd "Eene hofstede, genaamd 'Zwanenburg' met woonhuis, schuur en verderen timmer, in de gemeente Koudekerke, met 26 hektaren, 50 aren gedeeltelijk tiendvrij Bouw en Weilanden, gelegen in de gemeente Koudekerke, Grijpskerke en Vlissingen. Verder blijkt uit die aankondiging, dat de hofstede werd verhuurd tot 1 mei 1878 aan Lourens Kluijfhout voor f 2034,25 per jaar.In eerste instantie was de te verkopen hoeveelheid grond groter: 26 hectaren, 60 aren en 80 centiaren bouw en weiland liggend in de gemeenten Koudekerke, Vlissingen en Grijpskerke, wat er op kan duiden dat nog voor de verkoop zo'n 10 aren van de hand werden gedaan.(3) Lourens Kluijfhout is na de verkoop op de boerderij blijven werken als pachter. Dit blijkt uit diverse advertenties in de Middelburgsche Courant waarin onder andere knechten of meiden werden gevraagd of werkpaarden werden verkocht. In 1893 werden 31 aren en 20 centiaren, die door Lourens werden gepacht, publiekelijk verkocht. (4) Op 3 januari 1896 overleed Lourens Kluijfhout en hierna bleef zijn weduwe Maatje de Rijcke de boerderij bewonen. Zij overleed te Koudekerke op 24 mei 1914.

De hofstede werd van 1923 tot 1940 bewoond door de familie Visser die er een gemengd bedrijf had. De andere huisjes werden door andere families met ieder een eigen bedrijf bewoond. Samen vormden ze een hechte gemeenschap welke uiteindelijk door oorlogshandelingen in 1940 uiteen viel. Hofstede Zwanenburg werd in 1940 door de Duitsers gevorderd, toen er in het nabijgelegen duingebied een kustbatterij (Veste Heldburg) werd gebouwd.
hofstede Zwanenburg te Koudekerke voor 1925   Luchtfoto Zwanenburg 12-10-1944
6. HOFSTEDE ZWANENBURG VOOR 1925   7. LUCHTFOTO ZWANENBURG 12-10-1944 (U033)
In 1944 viel definitief het doek voor de hofstede doordat oorlogsgeweld en de inundatie van Walcheren alle panden in het Nolle en Westduin gebied verwoestten. De boerderij was namelijk niet ver van het gat in de Nolledijk gelegen. Vandaag de dag vormt alleen de waterpartij in het Nollenbos nog een tastbare herinnering aan Zwanenburg en verwijzen enkele straatnamen in de buurt naar de voormalige buitenplaats.

Naamgeving
Over de herkomst van de naam Zwanenburg, of Swanenburg zoals het vroeger werd aangeduid, zijn er onduidelijkheden. Jacob Verheye van Citters, de bekende magistraat, oudheidkundige en verzamelaar, schreef in 1801 in zijn aantekeningen dat de naam Swanenburg niet werd vernoemd naar zwanen, maar zoals algemeen werd aangenomen naar een in de buurt liggend water, de Swaa, Swaak of Swaan geheten. De dubbele klinkers, zoals aa, ee, ie of ij, duiden volgens hem op een water(loop). Ze zijn voortgekomen uit het Latijnse woord aqua. Het woord Swaan zou ook afgeleid kunnen worden van de vorm van een waterloop. Al sinds mensenheugenis loopt er immers een S-vormige waterloop vanaf de huidige Kanovijver in het Vlissingse Nollebos tot aan de huidige Koudekerkseweg.(1)

copyright © 2001-2021 Sjoerd de Nooijer
laatst bijgewerkt op: 31 05 2021

locatie:
Zwanenburgseweg, Vlissingen

bronvermelding:
tekst: Sjoerd de Nooijer
afb. 1: beeldbank GV FA26965
afb. 2: beeldbank ZA ZI-II-0155
afb. 3: atlas blaeu, 1635-1638
afb. 4: minuutplan G, 1811-1832
afb. 5: atlas hattinga, deel 8, 1750
afb. 6: beeldbank GV FA1565
afb. 7: Hans Sakkers

geraadpleegde bronnen:
- Simons, J., Zwanenburg, van heerlijk huis tot boerderij te Koudekerke, De Wete, nr. 3, 2008
- Simons, J., Swanenburg, slot en boerderij op Walcheren, Nehalennia, nr 193, 2016
- Sakkers, H. en K. Noorlander, Koudekerke in de Tweede Wereldoorlog, Het leven op een eiland in een oorlogslandschap, De Drukkery Schrijverspodium, 2013
- Gargon, M., Walcherse Arcadia, Leiden, 1715-1717
- Zeeuws Archief (ZA)
- Zeeuwse Bibliotheek (ZB)
- www.krantenbankzeeland.nl
- Gemeentearchief Vlissingen (GV)
- Koninklijke Bibliotheek
- www.kranten.kb.nl
- www.watwaswaar.nl
- www.zeeuwengezocht.nl
- Jaco Simons
- Hans Sakkers

toelichting afbeelding 2:
afbeelding uit Atlas van Zeeland door Nicolaas Visscher en Zacharias Roman, Amsterdam/Middelburg 1655

toelichting afbeelding 3:
fragment kaart Zeelandia Comitatus, Amsterdam 1635-1638 door Willem Blaeu

voetnoot 1:
bron: Simons, J., Swanenburg, slot en boerderij op Walcheren, Nehalennia, nr 193, 2016

voetnoot 2:
bron: Middelburgsche Courant 17-11-1767

voetnoot 3:
bron: Goessche Courant 06-10-1871 en 07-11-1871

voetnoot 4:
bron: Middelburgsche Courant 22-11-1893