Logo koudekerke.info
voor 600 | 600-1200 | 1200-1650 | 1650-1800 | 1800-1850 | 1850-1900 | 1900-1940 | 1940-1944 | 1944-heden
algemeen
kreekruggen
vliedbergen
ontstaan dorp
verklaring naam
vliedbergen Koudekerke
Vliedberg aan de Meinersweg te Koudekerke
1. VLIEDBERG AAN DE MEINERSWEG NABIJ KOUDEKERKE
Vermoedelijk na een stormvloed op 28 september 1014, besluit men op Walcheren werven ofwel vliedbergen aan te leggen om zich in de toekomst beter te kunnen beschermen tegen de invloeden van de zee.(1) De kust van het eiland was in die tijd nog niet geheel gesloten en bedijkt en vormde bij storm een reëel risico van inundatie. In bijna alle gevallen werden de vliedbergen op Walcheren aan de randen van de kreekrug opgeworpen, zo ook in de omgeving van Koudekerke. Er wordt aangenomen, dat de meeste vliedbergen zijn aangelegd tijdens de 12e en 13e eeuw. Pas in de loop van de 13e en begin 14e eeuw verliezen de vliedbergen hun primaire beschermde functie tegen stormvloeden, als de bedijking van Walcheren een feit is. Grote delen van de lager gelegen poelgronden liepen echter nog jaarlijks door regenval onder water waardoor de vliedbergen desondanks toch nog in gebruik bleven als vluchtberg. Vanaf deze periode werden de vliedbergen vooral gezien als een statusverhogend bezit en waren ze bijna allen in bezit van lokale ambachtsheren.
 
kaart met de ligging van vliedbergen in Koudekerke   De Zeeuwse bergjes waren oorspronkelijk 1 tot 3 meter hoog en deden dienst als vlucht- of woonheuvel. Pas in de 12e en 13e eeuw werden een aantal vliedbergen in Zeeland verder verhoogd en vergroot tot 5 à 12 meter hoge steile kegelvormige hoogten, waarbij sommige wellicht zelfs een strategische functie kregen. Bij Koudekerke zijn dergelijke bergjes met een strategische of woonfunctie niet aangetroffen. De bewoning concentreerde zich hier op de kreekrug die door schapenhouderij langzaam hoger werd zodat een soort woonterp ontstond. Walcheren telde in de negentiende eeuw nog zestig zogenaamde vliedbergen. Dit aantal is daarna door tal van oorzaken afgenomen, waardoor er nu nog slechts negentien geteld kunnen worden.
2. KAART MET LIGGING VAN VLIEDBERGEN NABIJ KOUDEKERKE
De ligging van tien vliedbergen binnen de oorspronkelijke grenzen van Koudekerke is bekend. Slechts twee van deze vliedbergen bestaan tegenwoordig nog, deze zijn zwart weergegeven op afbeelding 2. Van de in rood aangegeven werven is de ligging exact bekend en van de gele is deze ongeveer bekend. Het is onduidelijk welke vliedberg als eerste op Koudekerks grondgebied is opgeworpen, vandaar is er voor gekozen eerst de nog in het landschap aanwezige vliedbergen toe te lichten en daarna de verdwenen vliedbergen te behandelen.

De vliedberg aan de Meinersweg [1] is sinds 1971 wettelijk beschermd als Rijksmonument en is na een schenking van notaris Jan Loeff te Koudekerke sinds 1913 in eigendom van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen en sinds 1974 in pacht uitgegeven aan de Stichting Het Zeeuwse Landschap. De veldnamen Wellinkwerve (nr 95), Wellinckwerve block (nr. 95), klein Wellinkwerve (nr 95) en cleen Wellynkwerf (nr 96) verwijzen naar de vliedberg. In de grafelijke rentmeestersrekening van Zeeland van 1318-1319 wordt bij 'Wellickwerve', de verouderde betekenis aangegeven: 'het ambacht van het geslacht Welling'. De rond 1887 zo'n 8,3 meter hoge berg, is dezelfde als de later zo genoemde Berg van Potter. Eerder behoorde de berg aan de heer De Bruijn van Melis- en Mariekerke. Opmerkelijk is dat de berg, die overigens nog steeds bestaat, niet in een gelijknamig blok ligt maar in het 'Laureys Oorts block' (nr 82), het blok 'daer het werf inne staet'. De twee aangrenzende blokken zijn wel naar de berg vernoemd.(5)

Het huidige gebruik van de 'Berg van Potter' is grasland. In 1909 heeft een archeologische waarneming plaatsgevonden waarbij Pingsdorf aardewerk is gevonden. Tijdens de inundatie in 1944 is de onderzijde van de berg uitgezakt. De berg heeft een hoogte van circa 8 meter, de top heeft een diameter van circa 11 meter en aan de basis een omvang van circa 128 meter. In 1986 zijn delen van de berg gevuld met plaggen.(2)
 
vliedberg te paauwenburg, voorheen Koudekerke, nu Vlissingen   Vliedberg Meinersweg te Koudekerke
3. VLIEDBERG TE PAAUWENBURG (NU VLISSINGEN)   4. VLIEDBERG MEINERSWEG KOUDEKERKE
De tweede nog bestaande, van oorsprong Koudekerkse vliedberg [2], ligt tegenwoordig op het grondgebied van Vlissingen, midden in de woonwijk Paauwenburg. Onder de naam Paauwenburg is de met gras en struiken bedekte berg dan ook bekend. De vliedberg is sinds 1961 eigendom van Stichting Het Zeeuwse Landschap. Er wordt verondersteld dat de berg behoorde tot kasteel Paauwenburg, dan wel kasteel Zwanenburg. Ter verdediging van Vlissingen tegen een inval van de Engelsen is er op de berg in 1809 een batterij opgeworpen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft de Duitse bezetter voor een geschutsstelling een schotelvormige bodem van circa 5 meter in diameter in de berg aangelegd voor een Duitse stelling. Bij rioleringswerkzaamheden is later ter hoogte van de berg een bewoningslaag aangetroffen met zwarte scherven en een benen schaats. De berg heeft een hoogte van circa 6,6 meter. (3)

Van de verdwenen vliedberg nabij Dishoek is nog te melden, dat in de omgeving aardewerk uit diverse perioden is gevonden, waaronder meer dan veertig fragmenten ijzertijd/inheems-Romaans aardewerk uit de periode 800 tot circa 12 voor Christus, gedraaid aardewerk en Romaans (terras-nigra) aardewerk uit de periode 12 voor Christus tot circa 450 na Christus (4). De vondsten bij deze vliedberg in de nabijheid van de duinen ondersteunen de veronderstelling, dat voornamelijk de kustzone al eerder bewoond was.

De nog aanwezige vliedbergen zijn niet vrij toegankelijk, maar in het algemeen zijn ze goed te bekijken vanaf de aangrenzende wegen. Van de acht verdwenen vliedbergen, die ooit op Koudekerks grondgebied hebben gelegen, lagen er drie zeer dicht tegen de kerkring (zie afbeelding 5).
 
vliedbergen rond Koudekerke   Bij Koudekerke vormden zich in de 11e of 12e eeuw op de daar gelegen kreekrug een bewoningsconcentratie van enkele boerderijen op de kruising van paden richting Middelburg, Vlissingen en Biggekerke. In de directe nabijheid van deze boerderijen werden na enige tijd ook vliedbergen aangelegd waarvan er zich tot halverwege de vorige eeuw drie zeer dicht bij de dorpskern bevonden. Het is uitzonderlijk dat deze drie vliedbergen zo dicht bij elkaar hebben gelegen. Helaas zijn ze, net als veel andere vliedbergen, in de loop van de vorige eeuw door herverkaveling en inundatie verdwenen waardoor het moeilijk is, ze precies te dateren. De afbeelding hiernaast toont de vermoedelijke locaties [3], [4] en [5].
5. DRIE VLIEDBERGEN ROND DE KERN VAN KOUDEKERKE
Vast staat, dat ten minste één van de vliedbergen [3], bij het Noordhof, ten noorden van de Middelburgsestraat heeft gelegen. Deze vliedberg was in het bezit van een lokale ambachtsheer en was vermoedelijk omgracht, de vroegere gekromde kavelgrens deed hier nog aan herinneren. Mogelijk waren de andere twee vliedbergen nabij de dorpskern ook in bezit van ambachtsheren. Uit de overloper van 1574 blijkt de berg eigendom te zijn van Joris Stynmolen en wordt deze omschreven als 3 gemet vroonland aangeduid als " 't Noorthoff metten werf". In 1914 werd onderstaande foto gemaakt, waarop links de dan al wat afgekalfde vliedberg zichtbaar is. Deze vliedberg is na 1944, net als de twee andere bergjes rond de dorpskern geëgaliseerd. Op de foto staat, bij de schapen, Leintje Verhage, de vrouw van Jan Roose. Onder de tronkwilg bevinden zich Neeltje Jobse, Leu Schout en Janna van der Schaaf.

Op het minuutplan uit 1811-1832 is aan de gekromde kavelgrens nog de plaats van de vliedberg af te leiden. Deze volgde de gracht rond de vliedberg. Ter verduidelijking, de kaart is niet noordgericht. De straat aan de linkerzijde is de huidige Middelburgsestraat en de straat vanaf rechtsboven is de huidige Braamweg. Het tweede huis vanaf de hoek is hofstede 't Noordhof, deze wordt later apart behandeld bij de beschrijving van boerderijen uit deze periode.
 
fragment minuutplan dectie A, blad 2, Koudekerke   fragment minuutplan dectie A, blad 2, Koudekerke
6. VLIEDBERG TEN NOORDEN VAN DE DORPSKERN IN 1914   7. FRAGMENT MINUUTPLAN SECTIE A BLAD 2
Uit de overloper van 1574 blijkt de tweede vliedberg[4] nabij de dorpskern, de Cithershill geheten, eigendom te zijn geweest van de markies van Veere. Uit de overloper van 1585 blijkt de berg nog steeds zijn eigendom te zijn, maar blijkt dat deze verpacht wordt aan Cornelis Leunis. Deze wordt vervolgens in 1608 eigenaar van de vliedberg, die op een gemet grond lag. In 1622 werd het blok waarin de vliedberg lag aangeduid als het blok "daer het werf in staet". Op bodemkaarten wordt hier oude bewoningsgrond vermeld. De term 'hil' moet doorgaans worden vertaald als hoogte, heuvel, duin of hoog aangewassen grond. De term hil kan er hier dus ook op duiden, dat het hier niet gaat om een kunstmatige hoogte, maar om een natuurlijke verhoging in het landschap. (5)
 
foto vanaf het Chitershillepadje richting Dorpsplein Koudekerke in 1910   Van deze verhoging in het landschap ten westen van de kerkring is bekend, dat hier in het verleden kralen en een spinsteen zijn gevonden en dat er een oude hofstede nabij heeft gestaan.

De berg werd ook wel aangeduid als Sitershil, Siperhill of Ciperhill, waarnaar de Cithershillsingel later is vernoemd. De naam herinnert aan de Engelse bezetting in 1809.

Op de hiernaast afgebeelde foto die in 1910 is gemaakt is de verhoging ten westen van de dorpsring nog goed te herkennen.
8. FOTO VANAF HET CITHERSHILLPADJE RICHTING DORPSPLEIN IN 1910    
De derde vliedberg[5], ook wel Welleberg genoemd, lag ten zuidoosten van de dorpskern, nabij de huidige Dahliastraat en Welle. Tijdens de inundatie zijn hier mensen begraven omdat dit een van de weinige onbebouwde stukjes grond was die toen droog bleven.(6)
 
Uitzicht vanaf de dakruiter op de kerk van Koudekerke   Op enkele oude foto's waarvan er hier links een uit 1954 staat afgebeeld vanaf de dakruiter op de kerk, is de welving in het landschap nog goed zichtbaar. In 2005 werd voor de bouw van het woon- zorgcomplex 'De Brouwerij' door archeologen een proefboringsonderzoek gedaan, waarbij gezocht werd naar sporen van deze vliedberg. Er werd destijds gemeld dat er een gelaagde opbouw gevonden uit de periode tussen de elfde en dertiende eeuw maar deze kan niet van de door de archeologen gezochte vliedberg zijn geweest omdat deze verder naar het westen moet hebben gelegen.
9. UITZICHT VANAF DE DAKRUITER OP DE KERK VAN KOUDEKERKE (R462)    
Jan Roose kwam in zijn onderzoek naar 't Noordhof tot de veronderstelling dat de drie zonen van ambachtsheer Willem van Koudekerke (zie hoofdstuk ontstaan dorp) naast de verdeling van de tiendrechten in 1221 ook de andere bezittingen moesten verdelen en één van hen zo eigenaar werd van de vliedberg ten noorden van de dorpskern nabij 't Noordhof. Een vliedberg was in die tijd een statusverhogend bezit en zodoende zouden de twee andere broers tot de opwerping van hun eigen vliedberg hebben kunnen besluiten, waardoor Koudekerke aan de drie vliedbergen dicht bij elkaar komt. Als ambachtsheren hadden ze allen het recht èn de middelen om in die tijd een vliedberg te stichtten.(7) Lees verder.
 
 
copyright © 2001-2017 Sjoerd de Nooijer
laatst bijgewerkt op: 19 11 2016

bronvermelding:
tekst: Sjoerd de Nooijer
afb. 1: Sjoerd de Nooijer
afb. 2: Sjoerd de Nooijer
afb. 3: Cumulus (wikipedia)
afb. 4: Sjoerd de Nooijer
afb. 5: Sjoerd de Nooijer
afb. 6: archief Jan Roose
afb. 7: minuutplan A2, 1811-1832
afb. 8: archief Jan Roose
afb. 9: archief Jan Roose

geraadpleegde bronnen:
- archief Jan Roose
- Heemkundige Kring Walcheren, De veldnamen van Koudekerke, Middelburg, 1980
- Heeringen, R. M. van, Monumenten van aarde, beeldcatalogus van de Zeeuwse bergjes, Koudekerke, 2007
- Henderikx, P.A., Land, water en bewoning, Hilversum, 2001
- Hendrikse, H. en Roose, J., Valkenisse in oude ansichten, Zaltbommel, 1974
- Roose, J., 't Noorthof metten werf, Koudekerke, 1996
- Kees Bos
- www.watwaswaar.nl

toelichting afbeelding 1:
Vliedberg aan de Meinersweg nabij Koudekerke

toelichting afbeelding 2:
Kaart met ligging van vliedbergen nabij van Koudekerke

toelichting afbeelding 3:
Vliedberg te Paauwenburg (nu Vlissingen), foto 06-01-2009

toelichting afbeelding 4:
Vliedberg aan de Meinersweg nabij Koudekerke, foto 06-06-2006

voetnoot 1:
Vroeger werden deze vliedbergen ook wel werf, hoochwerf, hoochwal of berg genoemd.

voetnoot 2:
bron: R.M. van Heeringen P.94-97

voetnoot 3:
bron: R.M. van Heeringen P.134-137

voetnoot 4:
bron: www.geschiedeniszeeland.nl

voetnoot 5:
bron: De veldnamen van Koudekerke

voetnoot 6:
bron: Elizabeth Kaboord - van Vlaanderen

voetnoot 7:
bron: Jan Roose