Logo koudekerke.info
voor 600 | 600-1200 | 1200-1650 | 1650-1800 | 1800-1850 | 1850-1900 | 1900-1940 | 1940-1944 | 1944-heden
algemeen
ontwikkeling dorp
religie
onderwijs
boerderijen
infrastructuur
opkomst toerisme
wijk 't zand
onderwijs Koudekerke 1850-1900
voormalige gereformeerde school te Koudekerke
1. VOORMALIGE GEREFORMEERDE SCHOOL TE KOUDEKERKE
Het was in de negentiende eeuw niet ongewoon dat kinderen, zodra ze hier fysiek toe in staat waren, meewerkten in het bedrijf van hun ouders, op het land of in een fabriek. In Koudekerke was dit niet anders. Hun inkomen was vaak hard nodig om de eindjes aan elkaar te knopen. Halverwege de negentiende eeuw groeide de kritiek op kinderarbeid en kwam het besef dat kinderarbeid een misstand was, waar streng tegen opgetreden moest worden. In 1874 werd een wetsvoorstel aangenomen waarmee kinderarbeid in fabrieken werd verboden voor kinderen onder de twaalf jaar. De aan de wet gekoppelde leerplicht voor acht- tot twaalfjarigen vond geen doorgang. Pas met de Leerplichtwet van 1901 verdween de kinderarbeid. Kinderen moesten toen van hun zevende tot hun twaalfde naar school en kónden zo niet meer werken.(1) Men leerde voor die tijd de eerste beginselen van rekenen, lezen en schrijven en daar hield het destijds wel zo'n beetje mee op.
 

Openbare school
 
Dat het met de omstandigheden, waarin in het tweede deel van de negentiende eeuw onderwijs werd gegeven, ook nog niet al te best gesteld was, blijkt uit een krantenartikel in de Middelburgsche Courant van 15 juni 1876. Hierin werd het belang van betere wetgeving voor het volksonderwijs besproken en werd de openbare lagere school van Koudekerke in 1868 als voorbeeld voor de slechte toestand in het gehele Nederlandse onderwijs, aangedragen! Deze school werd toen als volgt omschreven: "[red: De openbare school te Koudekerke]...welke in 1868 zoo overbevolkt was, dat elk kind hoogstens twee kubieke meters lucht tot zijne beschikking had, (de volgens de eischen der gezondheidsleer gevorderde minimum-hoeveelheid bedraagt 3,75 kub. meter) en herhaaldelijk kinderen naar huis gezonden moesten worden wegens hoofdpijn, braking enz. Andere schoollokalen lijden aan bedorven lucht door de onmiddellijke nabijheid van urinoirs, privaten, kerkhoven en bewaarplaatsen van allerlei stankverwekkende voorwerpen...". De beschrijving blijkt gebaseerd te zijn op een schrijven van 22 juni 1868 door de inspecteur voor het 'Geneeskundig Staatstoezight in Zeeland', dhr Fokker. Hij had kort hiervoor de school in Koudekerke bezocht en geconstateerd dat er zoveel schooltafels en banken in het enigste lokaal stonden dat de kinderen als zij eenmaal zaten niet ongehinderd voor andere kinderen langs van hun plek konden. De school had op dat moment 158 ingeschreven kinderen, waarvan er soms 150 tegelijkertijd aanwezig waren en slechts 4 leerkrachten. Omdat de school duidelijk niet voldeed aan de gezondheidseisen werd de burgemeester dringend verzocht snel de noodzakelijke maatregelen te nemen om aan deze onhoudbare toestand een eind te maken.
 
Openbare School aan de Noordstraat, de huidige Badhuisstraat te Koudekerke   Het was niet verwonderlijk dat hierna werd besloten tot nieuwbouw van de openbare lagere school. In de Middelburgse Courant van 23 februari 1869 werd de aanbesteding aangekondigd. De bouw werd gegund aan A. Looise uit Vlissingen voor de som van f 5.124,70. Op 1 mei 1869 werd door burgemeester A. Aarnoutse de eerste steen gelegd voor de nieuwe openbare lagere school aan de vroegere Noordstraat (nu Badhuisstraat). De eerste steen werd aangebracht onder het grote raam aan de straatzijde.

Gedeputeerde Staten van Zeeland hadden tijdens hun zomervergadering een subsidie van f. 6700,- voor de bouw van een nieuw schoollokaal toegekend.(2)
2. DE OPENBARE SCHOOL AAN DE VROEGERE NOORDSTRAAT (R773)   blank
Op 17 september 1869 werd het grote en holle gebouw geopend. Dit telde 3 lokalen en een gymnastieklokaal. Onderwijzer van de openbare lagere school was P.J. Terwoert welke op 1 januari 1874 eervol ontslag werd verleend. Hij volgde toen M.J. Boone op als secretaris van de gemeente Koudekerke. Op 29 september 1874 werd een twee hulponderwijzer gevraagd voor een jaarwedde van f 400,-. Gegadigden dienden zich voor 15 oktober bij de burgemeester te vervoegen.(3) Er bleken echter weinig kandidaten te zijn want er verschenen vele advertenties waarbij de jaarwedde uiteindelijk opliep tot zelfs f. 600,-. De jaarwedde en het gebrek aan woonruimte binnen de dorpskern zorgden ervoor dat de vacature maar met moeite werd vervuld.

Ook na 1900 zaten er nog vaak twee klassen in één lokaal. Ondanks de aanwezigheid van een gymnastieklokaal werd er zelden gymnastiekles gegeven, wel werd het lokaal soms gebruikt om er speelkwartier te houden. Tussen de middag werd het ook gebruikt om de kinderen die van buiten het dorp kwamen hun boterham te laten eten. Soms verdwenen er boterhammen in laatjes of kastjes wat op den duur muizen aan trok.(4) Het tweede lokaal (vanaf de straat gezien) werd gebruikt voor de 'vrije- en orde-oefeningen en het herhalingsonderwijs', zoals dat destijds heette. In datzelfde lokaal werden ook vergaderingen gehouden. Van de lokalen is bekend dat ze in de winter onvoldoende warm te stoken waren.(5)

Het aantal leerlingen van de openbare school daalde dramatisch toen in 1891 de gereformeerde school haar deuren opende en later in 1924 de hervormde school volgde. In plaats van overbevolking bedreigde een gebrek aan leerlingen het voortbestaan van de school zelfs enkele jaren. De school bleef echter open en sloot pas in 1940 haar deuren nadat een nieuw schoolgebouw voor het openbaar onderwijs aan de Biggekerksestraat was gebouwd. Het oude schoolgebouw aan de Badhuisstraat werd, na het kortstondig gebruik als gaarkeuken in 1944 verbouwd tot verenigingsgebouw en in 1947 als zodanig in gebruik genomen. Deze functie vervulde het gebouw tot 1 september 1984 waarna het werd gesloopt en er op deze plaats een supermarkt met een grote parkeerplaats werd gebouwd. Er werd op 1 september 1984 een nieuw verenigingsgebouw aan de Duinstraat geopend: 'De Couburg'.
 

Bewaarschool
 
voormalige bwaarschool gelegen aan de Brouwerijstraat te Koudekerke blank Op 11 april 1871 werd in de Brouwerijstraat te Koudekerke door jonkvrouwe Digna Henriëtta van Doorn - Snouck Hurgronje in de voormalige herberg 'De laatste Stuiver' een bewaar- school opgericht. In 1887 werd op die plek een nieuwe pand gebouwd in opdracht van freule Sophia Henrietta van Doorn. De school werd door haar familie in stand gehouden en gefinancierd met de rente van Russische obligaties welke door de Russische revolutie helaas waardeloos werden. In maart 1909 werd door de 'Stichting Vereeniging tot instandhouding eener Christelijke bewaarschool te Koudekerke' voor f1400,- overgenomen van freule van Doorn, die het bedrag op haar beurt weer terugschonk.
3. RECHTS DE BEWAARSCHOOL IN 1904 (NU BROUWERIJSTRAAT)    
In de jaren 1871-1874 was dominee J.C. Eykman hervormd predikant te Koudekerke. Hij heeft de zondagsschool gesticht welke eveneens van de bewaarschool gebruik maakte. Veelal werd het werk gedaan door de predikantsvrouw, soms bijgestaan door opgroeiende dochters. Vanaf 1911 werd er door de wijkzuster Dees en later haar opvolgsters het zondagsonderwijs verzocht.

Het kostte de bewaarschool tijdens de crisis veel moeite om het hoofd boven water te houden. Achter de bewaarschool stond vroeger een enorme eik waaronder de kinderen in de zandbak konden spelen.
 
Voormalige bewaarschool, gelegen aan de Brouwerijstraat te Koudkerke in 1904   Op 10 mei 1899 vond in de hervormde pastorie de oprichting van de volksbibliotheek plaats. Dit was toen de enige Zeeuwse bibliotheek die niet verbonden was aan een gemeentelijke of kerkelijke instelling. Graaf van Lynden schonk het eerste boek.

De volksbibliotheek was tot aan de oorlog in 1940 gevestigd in de bewaarschool. Daarna heeft de bibliotheek een zwervend bestaan gehad, totdat de gemeente besloot aan de Kerkstraat een vast onderkomen te bouwen. Op 11 september 1961 werd dit gebouwtje in gebruik genomen. Op 21 maart 1973 werd de volksbibliotheek op verzoek van het gemeentebestuur opgeheven. (6)
4. DE BEWAARSCHOOL NA 1930    
De foto hierboven toont hoe smal de Brouwerijstraat in de jaren voor de oorlog nog was. Het huisje links is later gesloopt en hier is nu de tandartspraktijk van Picavet gevestigd. Uiteindelijk werd de bewaarschool in 1959 gesloopt. Het kleuteronderwijs werd hierna naar een andere locatie verplaatst.
 

Gereformeerde school
 
voormalige gereformeerde school aan de tramstraat te Koudekerke
5. VOORMALIGE GEREFORMEERDE SCHOOL AAN DE TRAMSTRAAT TE KOUDEKERKE
Na de doleantie ontstond een kerkenstrijd, welke zich ook in het onderwijs uitte. Zodoende werd in 1891, tegenover de gereformeerde kerk een christelijke school op gereformeerde grondslag gesticht. Op 2 augustus 1892 werd de school officieel geopend. De heer Gerrit ten Brink was de eerste hoofdonderwijzer die bij de opening kon rekenen op 36 leerlingen.(7) Het jaarsalaris van de hoofdonderwijzer bedroeg in de beginperiode f 700,-. Een onderwijzer die tussen de middag overbleef kreeg als toegift op zijn jaarsalaris van f 550,- twaalf gulden om koffie te betalen. Reeds in 1897 bleek de school te klein en werd de verdere uitbreiding van de school op 1 juni van dat jaar aanbesteed. De heer Ganderheijden bleek de laagste inschrijver te zijn aan wie het werk ook werd gegund.(8)
Lees hier verder over het onderwijs na 1900. Lees verder.
 
copyright © 2001-2017 Sjoerd de Nooijer
laatst bijgewerkt op: 19 11 2016

bronvermelding:
tekst: Sjoerd de Nooijer
afb. 1: beeldbank ZB (9974)
afb. 2-3: archief Jan Roose
afb. 4: Hans Geerste
afb. 5: archief Jan Roose

geraadpleegde bronnen:
- Roose, J. en Roose, W.P., Kent u ze nog... die van Koudekerke, Zaltbommel, 1981
- archief Jan Roose
- Nationaal Historisch museum
- Zeeuwse Bibliotheek (ZB)
- www.krantenbankzeeland.nl

voetnoot 1:
bron: nationaal historisch museum

voetnoot 2:
bron: Goessche Courant 17-09-1869

voetnoot 3:
bron: Middelburgsche Courant 29-8-1874

voetnoot 4:
bron: Roose, W.P., De Wete, Heemkundige Kring Walcheren, p9-12, nr2, 1991

voetnoot 5:
bron: Middelburgsche Courant 11-2-1908

voetnoot 6:
bron: Kent u ze nog... die van Koudekerke, P.47

voetnoot 7:
bron: Vlissingse Courant, 3-8-1892

voetnoot 8:
bron: Vlissingse Courant, 4-6-1897